وبلاگ › برچسب مواد غذایی و آرایشی در ایران
الزامات برچسب مواد غذایی و آرایشی در ایران: چه چیزی باید روی بسته باشد
نوشتهٔ Nguyễn Thành Dân، بنیانگذار Drint ·
برچسب مواد غذایی و آرایشی در ایران تابع ضوابط سازمان غذا و دارو (IFDA) است. برچسب غذا اطلاعاتی مانند نام، وزن، شمارهٔ پروانه، تاریخ تولید و انقضا و سری ساخت را میخواهد. نشانگر رنگی تغذیهای پنج مورد را با سبز، نارنجی و قرمز نشان میدهد. از 1 دی 1401 (22 دسامبر 2022) درج کد IRC روی بستهٔ همهٔ کالاهای وارداتی با درجهٔ غذایی الزامی است.
این مقاله برای طراحان بستهبندی و برندهایی است که برای بازار ایران برچسب میسازند. هر نکته از منبعی آمده که خودمان باز کردهایم و فهرست آنها در پایان است. آنچه میخوانید نکتههایی برای بررسی است، نه مشاورهٔ حقوقی. پیش از چاپ، متن رسمی و نظر مسئول فنی محصول را ملاک قرار دهید.
کدام نهاد قواعد برچسب را تعیین میکند؟
سازمان غذا و دارو، زیر نظر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، ضوابط برچسب غذا، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی را ابلاغ میکند. متن اصلی برای غذا «دستورالعمل اجرایی حداقل ضوابط برچسبگذاری فرآوردههای غذایی و آشامیدنی» است. پایگاه FoodChain ID ترجمهٔ انگلیسی آن را با شمارهٔ Sp-Pr-1393-0015/2010، بازنگری 04/2014، تاریخ انتشار 1 سپتامبر 2014 و وضعیت «در حال اجرا» فهرست کرده است.
نشانگر رنگی تغذیهای دستورالعمل جداگانهای دارد. همان پایگاه آن را با شمارهٔ Sp-Pr-1393-0016/2014، با عنوان «الزامات برچسبهای تغذیهای رنگی»، تاریخ 25 اوت 2014 و وضعیت «در حال اجرا» آورده است.
ما متن کامل این دو دستورالعمل را نتوانستیم از سایتهای رسمی باز کنیم. برای همین در ادامه فقط آنچه را میآوریم که در منابع باز شده دیدیم. شمارهٔ استاندارد ملی مربوط به برچسب هر فرآورده را هم از تولیدکننده یا مسئول فنی بپرسید؛ ما شمارهٔ عمومی آن را در منبعی قابلبازکردن پیدا نکردیم.
روی برچسب غذا چه چیزهایی باید باشد؟
مقالهٔ Asafari و همکاران در Journal of Food Quality and Hazards Control (2024) با تکیه بر ضوابط سازمان غذا و دارو و کمیسیون کدکس، اطلاعات اجباری برچسب غذا را اینها میداند:
- نام محصول و نام تجاری
- وزن
- شمارهٔ پروانه
- تاریخ تولید و تاریخ انقضا
- ترکیبات
- نام و نشانی تولیدکننده
- سری ساخت
- شرایط نگهداری
- طرز تهیه و طرز مصرف
- الزامات و توصیههای بهداشتی
فهرست بررسی همان پژوهش چند مورد دیگر هم دارد که روی برچسبهای ایرانی دیده میشود: نشان سازمان غذا و دارو، عبارت «ساخت ایران»، چراغ راهنمای تغذیهای، هشدارها و ادعاهای تغذیهای و سلامت.
برچسبها کجا از ضوابط جا میمانند؟
همان پژوهش 120 محصول غذایی را در دی 1398 (ژانویه 2020) از فروشگاههای چهار منطقهٔ تهران بررسی کرد. 82.7 درصد برچسبها الزامات را داشتند، اما چند بخش بارها جا مانده بود. این جدول به طراح نشان میدهد کجا دقت بیشتری لازم است:
| مورد | سهم برچسبهای نامنطبق |
|---|---|
| واژههای گمراهکننده (مانند «سنتی»، «طبیعی»، «بدون کلسترول» روی روغن گیاهی) | 61.7% |
| خوانایی | 54.2% |
| ادعاهای تغذیهای | 44.2% |
| چراغ راهنمای تغذیهای | 20% |
| توصیههای بهداشتی | 16.7% |
| هشدارها | 10.8% |
| نشان سازمان غذا و دارو | 5% |
| ترکیبات | 5% |
| سری ساخت | 2.5% |
| نام شرکت | 0.8% |
نام و نام تجاری، شمارهٔ پروانه، تاریخ تولید و انقضا و شرایط نگهداری روی همهٔ 120 برچسب درست بود. یعنی خطای رایج در اطلاعات پایه نیست؛ در خوانایی، ادعاها و واژههای تبلیغاتی است. اینها دقیقاً تصمیمهای طراحاند.
چراغ راهنمای تغذیهای چه نشان میدهد؟
راهنمای آموزشی «چراغ راهنمای تغذیهای»، منتشرشده در سایت شبکهٔ بهداشت ملارد (دانشگاه علوم پزشکی ایران)، نشانگر را اینطور شرح میدهد:
- پنج مورد: انرژی، قند، چربی کل، نمک و اسیدهای چرب ترانس.
- پایه: در هر سهم از ماده غذایی؛ اگر سهم تعریف نشده باشد، در 100 گرم یا 100 میلیلیتر.
- واحد: انرژی به کیلوکالری و بقیه به گرم.
- رنگ: نشانگر انرژی بیرنگ است. بقیه سبز (کم)، نارنجی (متوسط) یا قرمز (زیاد) هستند.
همان راهنما جدول ارزش غذایی را هم شرح میدهد: انرژی، پروتئین، کربوهیدرات، چربی کل، اسیدهای چرب اشباع و ترانس، نمک و قند، در هر سهم یا هر 100 گرم. اگر مادهای در محصول نیست، عدد صفر نوشته میشود. درصد مقادیر مرجع بر پایهٔ رژیم 2000 کیلوکالری است و برای قند، پروتئین و اسیدهای چرب ترانس مقدار مرجع تعریف نشده است.
مقالهٔ Seyedhamzeh و همکاران در PLoS One (2020) میگوید این نشانگر از 2012 تا 2014 داوطلبانه بود و سپس به دستور وزیر وقت بهداشت برای همهٔ محصولات اجباری شد. همان مقاله میگوید دستورالعمل سازمان غذا و دارو اندازهٔ قلم و جای نشانگر را مشخص کرده است.
حدود عددی هر رنگ را در منبعی که بتوانیم باز کنیم پیدا نکردیم. رنگ هر خانه را آزمایشگاه یا مسئول فنی از روی آنالیز محصول تعیین میکند؛ طراح فقط جای درست و اندازهٔ خوانا را آماده میکند.
کد IRC چیست و کجا لازم است؟
IRC شناسهٔ ثبت فرآورده در سازمان غذا و دارو است. نامهٔ شمارهٔ 675/36619 سازمان غذا و دارو، به تاریخ 30 تیر 1401 و با امضای مدیرکل امور فرآوردههای غذایی و آشامیدنی، صریح است: از 1 دی 1401 درج کد IRC روی بستهبندی همهٔ کالاهای وارداتی با درجهٔ غذایی الزامی است. نامه به پیوست شمارهٔ 7 دستورالعمل اجرایی واردات و بند پ مادهٔ 7 قانون احکام دائمی برنامههای توسعهٔ کشور استناد میکند.
برای طراح یعنی روی برچسب فارسی کالای وارداتی جایی برای کد IRC بگذارید. کد را از واردکننده بگیرید و هرگز عدد نمونه چاپ نکنید.
زبان فارسی روی برچسب
برای فرآوردههای آرایشی و بهداشتی، خبرگزاری مهر در 23 اردیبهشت 1405 (13 مه 2026) از ابلاغ شیوهنامهٔ تازهٔ واردات این فرآوردهها خبر داد. بنا بر این خبر، کالا باید «برچسبگذاری فارسی مطابق مقررات» و مشخصات کامل تولیدکننده داشته باشد، و پروانهٔ بهداشتی ساخت یا مجوز ورود معتبر لازم است.
برای غذا، پژوهش Asafari و همکاران عبارت «ساخت ایران» را جزو موارد بررسی آورده است. متن کامل دستورالعمل زبان برچسب غذا را نتوانستیم باز کنیم، پس این را بهعنوان نکتهٔ بررسی بخوانید: همهٔ اطلاعات اجباری را به فارسی بنویسید و اگر زبان دیگری هم دارید، متن آن را با فارسی یکی کنید.
در کارخانههای آرایشی و بهداشتی هم برچسب جدی است. دستورالعمل درجهبندی واحدهای تولیدی سازمان غذا و دارو (شهریور 1398) «عدم رعایت الزامات برچسبگذاری» را در کنار موارد بحرانی آورده که برای هر مورد 50 تا 100 امتیاز کسر میکند.
جدول خلاصه: غذا و آرایشی
| مورد | مواد غذایی | آرایشی و بهداشتی |
|---|---|---|
| نهاد | سازمان غذا و دارو | سازمان غذا و دارو، ادارهٔ کل امور فرآوردههای آرایشی و بهداشتی |
| متن اصلی | دستورالعمل حداقل ضوابط برچسبگذاری (Sp-Pr-1393-0015، بازنگری 2014) | شیوهنامهٔ واردات (اردیبهشت 1405) برای کالای وارداتی |
| زبان | اطلاعات اجباری به فارسی (نکتهٔ بررسی) | برچسب فارسی مطابق مقررات |
| شناسه | پروانهٔ بهداشتی؛ IRC روی کالای وارداتی از 1 دی 1401 | پروانهٔ بهداشتی ساخت یا مجوز ورود |
| تغذیه | چراغ راهنما و جدول ارزش غذایی | — |
این برای طراح چه معنایی دارد؟
برچسب فارسی را جدا از نسخهٔ انگلیسی طراحی کنید. فارسی راستبهچپ است و شبکهٔ خودش را میخواهد. برای تاریخ تولید، انقضا و سری ساخت جای خالی بگذارید اگر کارخانه آنها را با دستگاه خودش چاپ میکند.
خوانایی را جدی بگیرید؛ در پژوهش تهران بیش از نیمی از برچسبها همینجا نامنطبق بودند. واژههایی مانند «سنتی» یا «طبیعی» را فقط وقتی بنویسید که مشتری مدرکش را دارد.
برای فصل هدیه، راهنمای بستهبندی نوروز 1406 تقویم تولید و قالبها را آورده است. برای امتحان طرح روی بستهٔ واقعی، موکاپهای سهبعدی و قالبهای برش Drint را ببینید.
قدم بعدی
متن برچسب خود را در Drict برای ایران بررسی کنید: عکس برچسب را بارگذاری کنید یا متن آن را بنویسید تا موارد پیدا شده و پیدا نشده را بند به بند ببینید.
منابع
- FoodChain ID، Iran FDA Executive Order Sp-Pr-1393-0015/2010 – Revision 04/2014: Minimum Labeling Requirements for Food and Beverage Products، تاریخ دسترسی 20 نوامبر 2026.
- FoodChain ID، Iran FDA Order Sp-Pr-1393-0016/2014: Requirements for Color Coded Food Nutrition Labels، تاریخ دسترسی 20 نوامبر 2026.
- شبکهٔ بهداشت ملارد، دانشگاه علوم پزشکی ایران، چراغ راهنمای تغذیهای، بدون تاریخ انتشار، تاریخ دسترسی 20 نوامبر 2026.
- Asafari M. و همکاران، Food Labeling: The Role of Claims and Statements in Community Health، Journal of Food Quality and Hazards Control، جلد 11 (2024)، صفحههای 105 تا 115، تاریخ دسترسی 20 نوامبر 2026.
- Seyedhamzeh S. و همکاران، Nutrition labels' strengths & weaknesses and strategies for improving their use in Iran: A qualitative study، PLoS One، 30 اکتبر 2020، تاریخ دسترسی 20 نوامبر 2026.
- سازمان غذا و دارو، نامهٔ «الزام درج کد IRC بر روی محمولههای وارداتی»، شمارهٔ 675/36619، 30 تیر 1401 (نسخهٔ منتشرشده در سایت معاونت غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی ایران)، تاریخ دسترسی 20 نوامبر 2026.
- خبرگزاری مهر، ابلاغ شیوهنامه واردات فرآوردههای آرایشی و بهداشتی، 23 اردیبهشت 1405، تاریخ دسترسی 20 نوامبر 2026.
- سازمان غذا و دارو، دستورالعمل ارزیابی و درجهبندی کارخانجات تولیدکنندهٔ محصولات آرایشی و بهداشتی، شهریور 1398 (نسخهٔ منتشرشده در سایت معاونت غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی اصفهان)، تاریخ دسترسی 20 نوامبر 2026.
- Drint، Drict: بررسی برچسب برای ایران، تاریخ دسترسی 20 نوامبر 2026.
پرسشهای پرتکرار
کدام نهاد برچسب مواد غذایی را در ایران تنظیم میکند؟
سازمان غذا و دارو، با دستورالعمل حداقل ضوابط برچسبگذاری فرآوردههای غذایی و آشامیدنی (Sp-Pr-1393-0015/2010، بازنگری 2014).
چراغ راهنمای تغذیهای کدام مواد را نشان میدهد؟
انرژی، قند، چربی کل، نمک و اسیدهای چرب ترانس. انرژی بیرنگ است و بقیه سبز، نارنجی یا قرمز.
کد IRC روی کدام بستهها الزامی است؟
بنا بر نامهٔ 675/36619 سازمان غذا و دارو، از 1 دی 1401 روی بستهبندی همهٔ کالاهای وارداتی با درجهٔ غذایی.
آیا برچسب محصول آرایشی وارداتی باید فارسی باشد؟
بله. شیوهنامهٔ واردات فرآوردههای آرایشی و بهداشتی (اردیبهشت 1405) برچسبگذاری فارسی مطابق مقررات و مشخصات کامل تولیدکننده را میخواهد.
آیا Drict میگوید برچسب من قانونی است؟
نه. Drict نکتههایی را که قانون نام برده، روی متن برچسب پیدا میکند یا گمشده نشان میدهد. این مشاورهٔ حقوقی نیست.