लेबल नियम › नेपाल
नेपालमा प्याकेजिङ लेबलका नियम
नेपालमा बिक्री हुने प्याक गरिएको खानाको लेबल खाद्य नियमावली, २०२७ को नियम 18 अनुसार हुन्छ, जसको अनुगमन खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले गर्छ, र उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ को दफा 6 अनुसार, जुन खाना होस् वा नहोस् प्याक गरिएका सबै वस्तुमा लागू हुन्छ। खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ ले खाद्य ऐन, २०२३ लाई प्रतिस्थापन गरेको छ; यसअन्तर्गतका नियम प्रकाशित नभएसम्म डिजाइनरले २०२७ को नियमावलीकै विस्तृत विवरण पछ्याउँछन्। प्याकमा के जान्छ, यहाँ छ।
पछिल्लो पटक जाँचिएको: 26 अक्टोबर 2026
अनिवार्य विवरण
| लेबलमा | अर्थ |
|---|---|
| खाद्य पदार्थको नाम | खाद्य पदार्थको वास्तविक वा चलनचल्तीको नाम (खाद्य नियमावली, नियम 18(1)(ग)) |
| सामग्री | तौल वा आयतनअनुसार ठूलोदेखि सानो क्रममा सामग्री; पानीको परिमाण लेख्नु पर्दैन (नियम 18(1)(ग)) |
| खुद तौल / परिमाण | खुद तौल वा नाप — भित्रको परिमाण लेखिएभन्दा कम हुनु हुँदैन (नियम 18(1)(घ); उपभोक्ता संरक्षण ऐन, दफा 6(2)(ख)) |
| उत्पादक / प्याक गर्ने | प्याक र लेबल गर्नेको, र जसका लागि प्याक गरिएको हो नेपालको त्यो व्यवसायको नाम र ठेगाना (नियम 18(1)(ख)); उत्पादकको नाम र ठेगाना (ऐन, दफा 6(2)(क)) |
| उद्योग दर्ता नं. | उत्पादन गर्ने उद्योगको दर्ता नम्बर (ऐन, दफा 6(2)(क)); धेरै प्याकमा खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागको इजाजतपत्र नम्बर पनि छापिन्छ |
| ब्याच नं. | ब्याच नम्बर (नियम 18(1)(च); ऐन, दफा 6(2)(च)) |
| उत्पादन मिति | उत्पादन भएको मिति (नियम 18(1)(च); ऐन, दफा 6(2)(च)) |
| म्याद सकिने मिति | म्याद सकिने मिति — अनिवार्य (नियम 18(1)(च)); प्रयोग गर्न सकिने समयसीमा (ऐन, दफा 6(2)(ङ)) |
| अधिकतम खुद्रा मूल्य (सबै कर सहित) | सबै कर समावेश गरिएको रुपैयाँमा अधिकतम खुद्रा मूल्य (ऐन, दफा 6(2)(ञ)) |
| प्रयोग गर्ने तरिका | प्रयोग गर्ने तरिका र कुनै भए साइड इफेक्ट; प्रयोगअघि गर्नुपर्ने प्रक्रिया (ऐन, दफा 6(2)(घ), (ट)) |
| रङ / प्रिजर्भेटिभ मिसाइएको | रङ वा प्रिजर्भेटिभ थपिएको जनाउने वाक्य वा चिन्ह (नियम 18(1)(ङ); अनुसूची 10, 11) |
| भिटामिन / खनिज | प्याकले भिटामिन वा खनिज भएको दाबी गरे, त्यसको मात्रा अनुसूची 9 को एकाइमा (नियम 18(5)) |
खाना: खाद्य नियमावलीको नियम 18
लेबलबिना प्याक गरिएको खाना बेच्न पाइँदैन; लेबल सजिलै देखिने हुनुपर्छ, भित्री भाँडामा पनि लेबल चाहिन्छ। लेबलमा प्याक र लेबल गर्नेको, र जसका लागि प्याक गरिएको हो नेपालको त्यो व्यवसायको नाम र ठेगाना; खानाको वास्तविक वा चलनचल्तीको नाम; तौल वा आयतनको क्रममा सामग्री (पानीको परिमाण लेख्नु पर्दैन); खुद तौल वा नाप, भित्रको परिमाणभन्दा कम नहुने; रङ वा प्रिजर्भेटिभ थपिएको भए त्यसको वाक्य वा चिन्ह; र ब्याच नम्बर, उत्पादन मिति र म्याद सकिने मिति हुन्छन् — यी अनिवार्य छन्।
नियम 18(2): लेबल नेपाली वा अंग्रेजीमा हुन्छ, अरू भाषा थप्न सकिन्छ। नियम 18(3): संरक्षित खानालाई “चोखो”, “विशुद्ध” वा “शुद्ध” भन्न पाइँदैन, र कुनै लेबलले झूटो वा भ्रम पार्ने दाबी गर्न पाउँदैन। भिटामिन वा खनिजको दाबी गर्ने प्याकले तिनको मात्रा लेख्छ। ताजा फलफूल र सागपात, तरल दूध, पूरै अण्डा र क्यानमा नराखिएको माछामासु छुट पाउँछन्, र कसैले लेबलमाथि लेख्न वा बिगार्न पाउँदैन।
प्याक गरिएका सबै वस्तु: उपभोक्ता संरक्षण ऐन
दफा 6 ले उत्पादक वा आयातकर्तालाई सर्वसाधारण ग्राहकले बुझ्ने नेपाली वा अंग्रेजीमा लेबल गर्न भन्छ: उत्पादकको नाम, ठेगाना र उद्योगको दर्ता नम्बर; सामग्री, परिमाण र तौल; मानक तोकिएको भए गुणस्तर; प्रयोग गर्ने तरिका र साइड इफेक्ट; प्रयोग गर्न सकिने समयसीमा; खुद्रा मूल्य, ब्याच नम्बर र उत्पादन मिति; जोखिमपूर्ण वस्तुका सावधानी; र सबै कर समावेश गरिएको अधिकतम खुद्रा मूल्य। लेबल नभएका वस्तु आयात वा बिक्री गर्न पाइँदैन, र दफा 38 अनुसार त्यो कसुर हो।
2025 मा सरकारले अधिकतम खुद्रा मूल्य र लेबलका नियम थप वस्तुमा कडाइ गर्यो; नेपाली प्याकमा मूल्य “अधिकतम खुद्रा मूल्य (सबै कर सहित)” लेखेर रुपैयाँमा रकम छापिन्छ।
इजाजतपत्र, दर्ता र नयाँ ऐन
खाद्य उद्योगले खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागबाट इजाजतपत्र लिन्छ (खाद्य नियमावली, नियम 24 र 28), जुन हरेक वर्ष असार मसान्तभित्र नवीकरण हुन्छ। उपभोक्ता संरक्षण ऐनले लेबलमा उद्योगको दर्ता नम्बर माग्छ, र धेरै प्याकमा विभागको इजाजतपत्र नम्बर पनि छापिन्छ — नम्बरहरू क्लाइन्टका कागजपत्रबाट लिनुहोस्, पुरानो प्याकबाट कहिल्यै होइन।
खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ ले मूल कुरा उस्तै राख्छ: नाम, उत्पादक, सामग्री, खुद परिमाण, मूल्य, ब्याच, उत्पादन र म्याद सकिने मिति, चेतावनी र पोषण, नेपाली वा अंग्रेजीमा, नेपालमा बनेको खानाका लागि नेपालीलाई प्राथमिकता। छाप्ने बेला कुन नियम लागू छन् भनेर विभाग वा क्लाइन्टको परामर्शदातासँग जाँच्नुहोस्।
Drint मा लेबल मिलाउने
- Drint मा अहिले नेपालको लेबल किट छैन, र यसले यी नियम जाँच्दैन। राख्नुहोस् → उत्पादन लेबल वा टेक्स्ट ब्लकले पछाडिको प्यानलमा लेबल राख्नुहोस्।
- क्लाइन्टको नेपाली टेक्स्ट जस्ताको तस्तै पेस्ट गर्नुहोस् — Drint ले अनुवाद गर्दैन। देवनागरी सही जोडिन्छ र एक्सपोर्टमा आउटलाइन हुन्छ।
- हरेक मितिको छेउमा पात्रो लेख्नुहोस् — वि.सं. वा ई.सं. — ताकि कसैले 2083 र 2026 नझुक्कियोस्।
- राख्नुहोस् → पोषण तालिका ले प्रति 100 g को तालिका बनाउँछ; क्लाइन्टसँग प्रयोगशालाका आँकडा भए सम्पादन गर्नुहोस्।
- एक्सपोर्ट को जाँच ले अझै पनि कटनजिकको टेक्स्ट, कम रिजोलुसनका तस्बिर र मसीका समस्या समात्छ।
स्रोत
खाद्य नियमावली, २०२७, अंग्रेजी पाठ: FAOLEX nep22273। उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५: ADB Law and Policy Reform। खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१: UNEP LEAP।
प्रश्नहरू
लेबल नेपालीमै हुनुपर्छ?
होइन: नेपाली वा अंग्रेजी (खाद्य नियमावली, नियम 18(2); उपभोक्ता संरक्षण ऐन, दफा 6(3)), र अरू भाषा थप्न सकिन्छ। २०८१ को ऐनका सारांशले नेपालमा बनेको खानाका लागि नेपालीलाई प्राथमिकता दिन्छन्, र धेरै नेपाली ब्रान्डले दुवै छाप्छन्।
प्याकमा कुन मितिहरू जान्छन्?
उत्पादन मिति र म्याद सकिने मिति, ब्याच नम्बरसहित। नियमले पात्रो तोक्दैन: नेपालका प्याकमा वि.सं., ई.सं. वा दुवै छापिन्छ, त्यसैले मितिको छेउमा पात्रोको नाम लेख्नुहोस्।
प्याकमा मूल्य छापिन्छ?
हो। उपभोक्ता संरक्षण ऐनले सबै कर समावेश गरिएको अधिकतम खुद्रा मूल्य रुपैयाँमा माग्छ।
के बदलिँदै छ?
खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ ले खाद्य ऐन, २०२३ लाई प्रतिस्थापन गरेको छ। यसका आफ्नै नियमले २०२७ को खाद्य नियमावलीको ठाउँ लिनेछन्; ती प्रकाशित भएपछि यो पेज अद्यावधिक हुनेछ।
प्याक डिजाइनका लागि लेखिएको सारांश, कानुनी सल्लाह होइन। छाप्नुअघि हालका नेपाली पाठ, क्लाइन्टको विभागको इजाजतपत्र र उद्योग दर्ता, र २०८१ को ऐनअन्तर्गतका नियम क्लाइन्ट वा नियामक परामर्शदातासँग जाँच्नुहोस्।